Razan znaczy po arabsku „spokojna”, „pełna wdzięku”, „zrównoważona”. To imię żeńskie, które nosi m.in. Razan Rahama, Sudanka mieszkająca w naszym kraju. Razan jest reżyserką filmową, mającą na koncie takie filmy krótkometrażowe jak „Green Voice” (2018) czy wyprodukowany w tym samym roku „The Songs of a Distant Airports”. To właśnie ona przemawiała podczas ostatniej „AfryKamery” przed seansem filmu „Chartum”.
Mnie udało się porozmawiać z Razan Rahamą, a treść rozmowy zamieszczam poniżej.
Będzie to mój drugi wywiad z osobą z Sudanu mieszkającą w Polsce. Pierwszy był Nagmeldin Karamalla.
Niedawno zakończyła się kolejna edycja Festiwalu Filmów Afrykańskich AfryKamera. Jak oceniasz poziom imprezy?
Oceniam doskonale. To naprawdę wyjątkowe wydarzenie, które z powodzeniem łączy polską i afrykańską publiczność. Dzięki festiwalowi prezentowana jest kultura afrykańska. Poprzez takie wydarzenia jak AfryKamera pielęgnowana jest istotna wymiana kulturowa i podnoszona świadomość ludzi.
Czy to był twój pierwszy raz na festiwalu?
Nie. To był mój drugi raz.
Jednym z prezentowanych podczas AfryKamery dzieł był „Chartum”, który wyreżyserowało czworo Sudańczyków. Pierwotnym zamierzeniem twórców filmu było pokazanie codziennego życia piątki mieszkańców stolicy: dwóch chłopców ulicy, Lokaina i Wilsona, byłego urzędnika państwowego Majdiego, chłopaka rasta Jawada oraz pochodzącej z Południa Khadmallah. Ale zdjęcia do filmu przerwała kolejna wojna domowa i wysiedlanie mieszkańców. Film pokazuje w jak tragicznej sytuacji znajduje się obecnie Sudan i jego mieszkańcy. Czy również i twoim zdaniem element informacyjny filmu jest nie do przecenienia?
Zgadzam się z tym, że informacyjny aspekt filmu jest niezaprzeczalnie cenny. Dostarcza on kluczowego wglądu w tragiczną sytuację, w jakiej obecnie znajduje się Sudan i jego mieszkańcy, i skutecznie przypomina światu o trwającej wojnie. Uważam jednak, że film przejawia pewien stopień stronniczości ideologicznej, który nie w pełni odzwierciedla poglądy wszystkich Sudańczyków. W szczególności film zdawał się demonizować Sudańskie Siły Zbrojne (SAF), utożsamiając je ideologicznie z milicją Sił Szybkiego Wsparcia (RSF). W rzeczywistości zdecydowana większość ludności Sudanu nadal postrzega SAF jako prawowitą armię narodową i oferuje jej wsparcie. Dlatego też, choć bardzo doceniam film za to, że w dużej mierze udało mu się rzucić światło na Sudan i jego cierpienie, widzowie powinni mieć świadomość, że jego polityczne przesłanie niekoniecznie odzwierciedla powszechny pogląd.
Czy tak jak ja uważasz, że za mało się mówi w Polsce o tym, co dzieje się w Sudanie? Jak twoim zdaniem można byłoby to zmienić?
To dobre pytanie. Uważam, że odpowiedzialność jest podwójna. Sudańscy artyści i aktywiści muszą prawidłowo korzystać ze swoich platform, a wtedy odnajdą ich polskie instytucje i, jeśli dopisze im szczęście, będą mieli okazję zaprezentować swoją sztukę i twórczość. Podam swój przykład: jako sudańska artystka, uczestniczyłam w wydarzeniu poświęconym kinu i miałam okazję się z tobą spotkać, aby móc rozwinąć moje pomysły i opowiedzieć o sytuacji w Sudanie. Dlatego uważam, że to naprawdę cenny sposób komunikacji.
Opowiedz coś o sobie. Jak znalazłaś się w Polsce? Co tu porabiasz? Czy wiążesz przyszłość z Polską?
Początkowo kształciłam się na farmaceutkę, lecz zawsze byłem pasjonatką sztuki, pisania i reżyserii. W Sudanie, gdzie nie było żadnych instytucji państwowych finansujących lub wspierających filmowców, musiałam wyreżyserować i wyprodukować kilka filmów krótkometrażowych, korzystając z własnych zasobów, a także z kluczowej pomocy przyjaciół i rodziny. Filmy te były z powodzeniem wyświetlane na różnych regionalnych festiwalach filmowych i zdobyły kilka uznanych nagród. W 2018 r. postanowiłam więc przyjechać do Polski, aby poszerzyć swoją wiedzę i doświadczenie w dziedzinie filmowania, podejmując studia doktoranckie na kierunku Kultura, Media i Społeczeństwo w Polskiej Akademii Nauk. Po ukończeniu studiów pracowałam jako edukatorka i wideofilmowczyni, jednocześnie pracując nad swoim pierwszym filmem fabularnym. To, że zetknęłam się z tyloma odmiennymi kulturami, w tym kulturą polską, miało głęboki wpływ na moje pisanie. Obecnie skupiam się na przekształceniu tego pomysłu w film fabularny. Aktywnie poszukuję możliwości współpracy i wsparcia ze strony polskich producentów, którzy pomogliby mi przenieść scenariusz na ekran. Jeśli chodzi o przyszłość to mam ją zaplanowaną. Zależy mi na realizacji mojego projektu filmowego w Polsce i dalszym budowaniu kariery zawodowej w polskim przemyśle kreatywnym.
Przeciętny Polak ze znanych Sudańczyków kojarzy zapewne tylko dwie osoby. Pierwsza to al-Mahdi, o którym wspomina Henryk Sienkiewicz w książce „W pustyni i w puszczy”, a drugą osobą jest niestety Omar al-Bashir. Zupełnie nieznana jest w Polsce muzyka sudańska, a przecież tacy artyści jak Mohammad al-Amin, Abdel Karim al-Kabli, Abdel Aziz el-Mubarak czy Abdel Gadir Salim to wybitne postaci muzyki muzyki arabskiej i afrykańskiej. Podobnie rzecz ma się z reżyserami filmowymi (np. Amjad Abu Alala, Mohammad Kordofani, Hajooj Kuka). Co należałoby Twoim zdaniem zrobić by Polacy mieli szansę poznać kulturę sudańską?
Tak, jak już mówiłam, główna odpowiedzialność spoczywa na sudańskich artystach i aktywistach, którzy muszą wykorzystać zasoby i kreatywność, aby tworzyć i upowszechniać swoje dzieła, często szukając alternatywnych metod finansowania. I jeśli naprzeciw nim wyjdą polskie instytucje kultury, które umożliwią np. zaprezentowanie retrospektywy kina sudańskiego na polskich festiwalach filmowych albo zaproszenie muzyków z Sudanu na koncerty, to polska publiczność będzie miała możliwość zapoznania się ze współczesną złożonością i bogactwem kulturowym Sudanu.
Na koniec zapytam cię o to, o co pytam wszystkich: jakie są twoje 3 najlepsze piosenki wszechczasów i dlaczego akurat to te nagrania?
Głęboko wzrusza mnie muzyka sudańska i egipska. Oba te kraje wywarły olbrzymi wpływ na kształt współczesnej muzyki arabskiej. Wybrałam więc 2 utwory sudańskie i jeden z Egiptu.
1. „al-Huzn an-Nabil” – Mustafa Sid Ahmad. Polski tytuł to „Szlachetna melancholia”. Jest to jedna z najsłynniejszych i najpiękniejszych klasycznych pieśni sudańskich, zajmująca szczególne miejsce w kulturze sudańskiej i arabskiej. Uważana jest za ikoniczne arcydzieło, które prezentuje szczyt doskonałości lirycznej, melodycznej i wykonawczej współczesnej muzyki sudańskiej. Utwór zgłębia koncepcję szlachetnego smutku i szczerego oddania po bolesnym rozczarowaniu w miłości. Narrator wyraża absolutną wierność i brak żalu, wypowiadając słynne słowa: „Czy żałuję? Nigdy, na twoje życie, nigdy nie nosiłem żalu… sprzedałaś mnie rzucając na kolana bólu i zostawiłaś Szlachetnemu Smutkowi”.
2. „Qaid al-Ustuul” – Mahmoud Abdel Aziz. Polskie tłumaczenie tytułu to „Dowódca floty”. To klasyczna sudańska pieśń miłosna, charakteryzująca się romantycznym a jednocześnie dramatycznym językiem. Tekst jest hołdem dla ukochanej, wynoszącym jej status i urodę do rangi potężnej, dominującej postaci, i właśnie stąd tytuł „Dowódca Floty”. Mahmoud Abdel Aziz posługuje się sugestywnymi, niemal wojskowymi i marynistycznymi metaforami, aby opisać przytłaczający i zdecydowany wpływ obecności i uroku ukochanej. Muzycznie utwór jest pełen energii i charakteryzuje się innowacyjnym, nowoczesnym stylem rytmicznym, charakterystycznym dla twórczości Mahmuda Abdelaziza, co czyni go niezwykle popularnym wśród jego młodej publiczności.
3. „Sidi Wesalak” – Angham. To dramatyczna i pełna napięcia, romantyczna ballada, w której piosenkarka zwraca się do zaniedbującego ją kochanka per Sidi, czyli „mój panie”. Tekst utworu wyraża głęboką tęsknotę i oddanie, podkreślając ból nieobecności, a jednocześnie potwierdzając siłę więzi łączącej ją z ukochanym. Wyrafinowana aranżacja muzyczna utworu i potężny wokal Egipcjanki Angham Mohammad Ali Suleiman sprawiły, że stał się on jednym z najważniejszych i najtrwalszych hitów wszech czasów w krajach arabskich.
Dziękuję za rozmowę.
(zdj. pochodzi ze zbiorów reżyserki)
Razan Rahama
arab. رزان رحمة
Pełne nazwisko: Razan Hashim Rahama
Ur. Sudan
Edukacja: Narodowy Uniwersytet Ribat w Chartumie (farmacja), Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk (kierunek Kultura, Media i Społeczeństwo)
Zawody: reżyserka filmowa, scenarzystka
Wyreżyserowane filmy: „Existence” (2016), „Droga do szkoły” (2016), „Zielony głos” (2018), „The Songs of a Distant Airports” (2018).
Strona internetowa: TUTAJ
Strona na FB: TUTAJ