Od wielu lat początek jesieni łączył się w moim kalendarzu z Festiwalem Skrzyżowanie Kultur. Nie byłem obecny na pierwszych czterech edycjach (lata 2005-2008). Ale od 5. Festiwalu nie przegapiłem ani jednego roku! 15 zaliczonych edycji, bo przez koronawirus Skrzyżowanie Kultur nie odbyło się w roku 2020. To był zresztą przełomowy rok. Wcześniejsze koncerty odbywały się w namiotach festiwalowych zlokalizowanych blisko Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie + dwa występy rocznie były zarezerwowane dla Sali Kongresowej. To właśnie wtedy w Kongresowej za niewielkie pieniądze (35 zł!) mogłem przeżyć w 2009 r. występ Youssou N’Doura – absolutnej gwiazdy world music, króla mbalax, dumy Senegalu. Nigdy wcześniej ani później nie miałem okazji być na tak dobrym wykonie jakiegokolwiek artysty. Zresztą występy w namiotach festiwalowych także miały swój wysoki poziom. Salif Keita, Boubacar Traoré, Calypso Rose, Mahmoud Ahmed, Djivan Gasparyan, Vołosi, Ghada Shbeir, Waldemar Bastos, Nneka, Gisela João… wymieniać można długo. Każdy z koncertów tych artystów był małym dziełem sztuki zaś publiczność płacąc niewielką kwotę za bilety miała możliwość obcowania z czołówką gwiazd world music na świecie.
W 2021 r. imprezę przeniesiono tuż obok, do Teatru Dramatycznego. Sztywne ramy tego miejsca nie sprzyjały spontaniczności, utrudniały także kontakt publiczności z artystami. Sam dobrze pamiętam sytuację gdy w 2018 r. wyskoczyłem między jednym koncertem a drugim (to tradycja FSK – dwa koncerty dwóch różnych artystów/zespołów jednego dnia) do toalety zlokalizowanej na zewnątrz namiotu festiwalowego. Omal nie wpadłem podczas tego wyskakiwania na… Waldemara Bastosa, czyli angolskiego piosenkarza, która właśnie zakończył swój koncert. Bastos jak najbardziej zrozumiał moją potrzebę, uśmiechnął się tylko, a jakiś czas później sam zajął miejsce w kolejce oczekujących na wolny szalet. Czy takie coś byłoby możliwe obecnie, gdy np. z poziomu II piętra z balkonu obserwujemy artystkę nawet nie widząc czy na scenie porusza się ona na bosaka czy w obuwiu?
Festiwal Skrzyżowanie Kultur nie tylko nie powrócił do namiotów, ale i skostniał, zamknął się w kręgu artystów bardziej jazzowo-folkowych niż prezentujących współczesną odmianę world music. Ceny biletów poszybowały do niebotycznych rozmiarów. Owszem, nadal nie jest to tak duża kwota jak za wejście na występ artystów popowych, ale bądźmy też uczciwi – część przyjeżdżających na FSK artystów jest większości festiwalowej publiczności nieznana. Któż bowiem kojarzy kazachski zespół Turan, koreańską kompozytorkę Baek Da-som czy tym bardziej fińskiego akordeonistę Anttiego Palaanena? A są to „gwiazdy” tegorocznej edycji. Zresztą czytając ostatnie szokujące ksenofobiczne wypowiedzi dyrektor artystycznej imprezy, prof. Marii Pomianowskiej, należy przygotować się na większą ilość białej europejskiej muzyki w latach następnych. Nie wyobrażam sobie żeby pani Pomianowska mogła po swoich wypowiedziach zaprosić artystów z Maghrebu czy np. z Erytrei.
Festiwal Skrzyżowanie Kultur stracił dawny blask, dawną świeżość, bezgraniczność, radość z odkrywania muzyki z dalekich obszarów świata. Traci też widzów. Na zeszłorocznych koncertach nie zawsze był komplet, a miejsc w Teatrze Dramatycznym wcale nie ma do wypełnienia tak dużo. Onegdaj namioty festiwalowe pękały w szwach, ale te czasy już nie wrócą.
Oczywiście Warszawa jest na tyle dużym i tętniącym życiem kulturalnym miastem, że pikowanie ku dołowi jednej imprezy nie oznacza pustki w kalendarzu. Przykładem na to jak można zrobić coś niekomercyjnego, co zachwycającego zebraną w komplecie publiczność był sierpniowy Festiwal Radykalna Kultura Romska w stołecznej Zachęcie. Dwa darmowe, sobotnio-niedzielne koncerty przypadły do gustu zebranym widzom. W sobotę 15. sierpnia wystąpiła legendarna romsko-czeska skrzypaczka i pieśniarka Iva Bittová, której towarzyszył norweski (!) zespół Kitchen Orchestra ze świetną Gjertrud Økland na skrzypcach. Dzień później zaprezentowała się cymbalistka Sara Czureja-Łakatosz oraz grupa Bastarda. Godzinne występy artystów bardzo się podobały, a nieoczywiste połączenia muzyczne tylko dodały pikanterii całości.
Nie wiadomo czy Festiwal Radykalna Kultura Romska odbędzie się za rok, natomiast ja wiem, że to moje rozstanie z Festiwalem Skrzyżowanie Kultur. Za mną 15 edycji i 16 lat, a przy mnie pewien rodzaj smutku za czymś, co uleciało. Nie będzie mnie w ten weekend w Teatrze Dramatycznym.
(Na zdjęciu od lewej: bosonoga Iva Bittová, Gjertrud Økland i reszta Kitchen Orchestra. Autor zdj. Jacek Wojciechowski)
